System wychowawczy

Zakres odpowiedzialnośći i obowiązków wychowawcy Młodzieżowego Ośrodka Socjoterapii im. Świętego Brata Alberta

I. Odpowiedzialność wychowawcy za integralny rozwój własnej osobowości

Oznacza ona stałą, krytyczną konfrontację pomiędzy aktualnym obrazem własnego „ja”, a wyznawanym systemem wartości oraz wynikającymi z nich normami i postawami. Poczucie odpowiedzialności jest nie tylko podstawowym wyznacznikiem dojrzałości osobowej, ale i głównym atrybutem międzyludzkiej solidarności i miłości. Przyjęcie roli (misji) wychowawczej za własną, odpowiadanie na oczekiwania społeczne z nią związane, identyfikowanie się z zawodem w praktyce oznacza, że to, co wychowawca prezentuje sobą, co mówi i czyni – a także jak to mówi i wypełnia – ma być świadome, rozważne i wychowawcze. Jego styl bycia, takt pedagogiczny, sposób rozwiązywania problemów, jakość kontaktów międzyludzkich, zaangażowanie w pracę zawodową, realizacja programu wychowawczego – mają dokonywać się w klimacie otwierającym na prawdę oraz mobilizującym do czynienia dobra.

Wychowawca w sposób szczególny bierze pełną odpowiedzialność za stopień własnej dojrzałości osobowej we wszystkich jej sferach: intelektualnej, moralnej, emocjonalnej, kulturalnej, duchowo-religijnej oraz społecznej.

a) Odpowiedzialność za własny rozwój intelektualny

Oznacza ona dbanie o aktywność intelektualną i precyzyjność myślenia, ustawiczne pogłębianie świadomości. Wychowawca  jako człowiek wnikliwie myślący ma trafnie odróżnić prawdę od fałszu, ma być świadomym siebie (autorefleksja) i krytycznym wobec siebie. Dlatego powinien:

• przez systematyczną i wytężoną pracę rozwijać: spostrzegawczość, dar obserwacji, żywą i twórczą wyobraźnię, pamięć, myślenie, intuicję, inteligencję, zakres i podzielność uwagi,
• pogłębiać samodzielność, logiczność i przenikliwość własnej refleksji,
• dbać o postawę racjonalną oraz krytyczną, w miarę obiektywną, otwartą na prawdę i rzeczowe argumenty za nią przemawiające, a nie kierować się gotowymi schematami, uprzedzeniami czy podejrzliwością,
• systematycznie rozwijać swoje wyższe zainteresowania,
• kształtować pozytywny obraz siebie, wciąż podnosić dobrą samoocenę,
• odkrywać i rozwijać własne uzdolnienia,
• pogłębiać postawę twórczą, bronić się „przed szablonowością, rutyną i skostnieniem w pracy”,
• systematycznie poszerzać kompetencje zawodowe przez ustawiczne samokształcenie, zarówno w aspekcie teoretycznym jak i przez doskonalenie metod nauczania i wychowania, by stać się profesjonalistą,
• zdawać sobie sprawę z tego, że jest postrzegany jako wzór wychowawczy.

b) Odpowiedzialność w sferze moralnej

Oznacza ona głównie kierowanie się wrażliwym sumieniem, które jest strażnikiem prawidłowej oceny etycznej własnych czynów, rozmów i myśli. Sumienie rozeznaje dobro lub zło konkretnych decyzji i działań w świetle obiektywnych, stałych norm moralnych, wiążących zawsze i wszędzie. Ich znajomość jest konieczna do godnego postępowania. Wychowawca  powinien zatem:

• pilnie troszczyć się o własne sumienie, kierować się nim jako instancją wiążącą. To czyni go autentycznym, wiarygodnym i budzi do niego pełne zaufanie,
• wnikliwie poznawać normy moralne i konsekwentnie przestrzegać je w swoim życiu, nigdy nie rozmijać się z prawdą (prawdomównością i słownością) oraz dobrem (bezinteresownością),
• realizować właściwie pojętą wolność wewnętrzną, rozumianą zarówno negatywnie jako brak zniewoleń i uzależnień, a także widzianą pozytywnie jako pełne otwarcie się na wartości wyższe: prawdę, dobro, (miłość, sprawiedliwość), piękno,
• prowadzić uporządkowany (zdyscyplinowany) tryb życia, być wymagającym wobec siebie, opanowywać własne słabości, starać się o silną wolę,
• utrwalać w sobie hierarchię wartości, konsekwentnie jej przestrzegać,
• rozwijać podstawowe sprawności moralne, takie jak punktualność, szczerość, uczciwość (życie w prawdzie), pracowitość, obowiązkowość, roztropność, dzielność, sprawiedliwość, wyrozumiałość, ofiarność, zrównoważenie, opanowanie, wrażliwość na krzywdę, gotowość niesienia pomocy potrzebującym, itp.,
• pogłębiać postawę wyważonego optymizmu wychowawczego, żyć nadzieją zwycięstwa dobra nad złem, prawdy nad fałszem, miłości nad nienawiścią, itp.,
• nie zrażać się trudnościami w pracy dydaktyczno-wychowawczej,
• realizować siebie poprzez bezinteresowną służbę drugiemu człowiekowi,
• oddawać się z prawdziwą miłością wszystkiemu, co wykonuje. Ma zatem w pełni wykorzystywać zarówno dany mu czas, jak i wszystkie swoje możliwości,
• konsekwentnie dążyć do wychowawczego  ideału przez ustawiczną pracę nad sobą – samodoskonalenie, tzn. planowanie dalszego rozwoju, wierne realizowanie podjętych postanowień, korygowanie i naprawianie zaistniałych potknięć oraz kolejne zobowiązywanie się do czegoś lepszego.

c) Odpowiedzialność w sferze emocjonalnej

Efektem pracy wychowawcy  nad własnymi emocjami (nad utrzymaniem ich w normie) ma być – przy zachowaniu dużej wrażliwości – zdystansowanie się do niekontrolowanych, impulsywnych zachowań, troska o to, by reagować ze spokojem, w sposób zrównoważony, zgodny z osobistymi przekonaniami i pełnioną rolą społeczną. Oznacza to wypracowanie wolności wewnętrznej, autorefleksji, samokontroli i samoopanowania.  Drogą do równowagi w sferze emocjonalnej jest:

• usilne staranie o rozwój uczuć wyższych, takich jak radość, wdzięczność, optymizm, nadzieja, życzliwość, przyjaźń itp.,
• unikanie napięć, a gdy się pojawią – przeczekanie wzburzenia, reagowanie po namyśle lub powstrzymanie się od działania,
• zrozumienie sensu wyłączenia się z walki – mądrzejszy powinien ustąpić pierwszy,
• zachowanie krytycznej i wymagającej postawy wobec siebie, kontrolowanie swoich reakcji,
• zdobywanie umiejętności wewnętrznego wyciszania napięć za pomocą czynności relaksacyjnych, takich jak ćwiczenia oddechowe, spacer, podjęcie wysiłku fizycznego itp.,
• preferowanie rozwiązywania nabrzmiałych problemów za pomocą autoperswazji, czy zwierzenia się komuś roztropnemu,
• zdecydowane dystansowanie się do emocji negatywnych, takich jak zazdrość, gniew, wszelkie uprzedzenia, nieufność, niechęć, nienawiść itp.,
• przebaczanie i całkowite darowanie wszelkich uraz, wytrwałe leczenie wszelkich zranień, by nie dopuścić do spirali agresji.

d) Odpowiedzialność w sferze społeczno-zawodowej

Oznacza ona głębokie przejęcie się dobrem wspólnym, zaangażowanie się w sprawy społeczne, pełną otwartość na innych, zrównoważenie w kontaktach (unikanie postawy zamkniętej i przeciwnie – zapobieganie przerostowi życia towarzyskiego), sumienność, wytrwałość i rzetelność w wywiązywaniu się z powierzonych zadań dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych. Aby sprostać tym zadaniom, wychowawca  jest zobowiązany:

• rozwijać w sobie umiejętność prowadzenia dialogu – cierpliwego słuchania rozmówcy, sprawiedliwego, życzliwego i wyrozumiałego, pełnego szacunku i akceptacji traktowania tych, na których pragnie oddziaływać wychowawczo,
• troszczyć się o dobrą komunikację międzyludzką,
• dbać o własny autorytet, który jest wynikiem pracy nad sobą i stanowi niezbędny atrybut owocnej pracy dydaktycznej i wychowawczej,
• starać się o dobrą opinię w oczach wychowanków  przez wzorowe wypełnianie swoich obowiązków, pełne oddanie sprawie, której służy,
• pogłębiać w sobie zdolność sugestywnego oddziaływania na wychowanków,
• troszczyć się o awans zawodowy przez podnoszenie własnych kwalifikacji zgodnie ze stawianymi wymogami prawnymi,
• świadczyć całym swoim życiem o tym, czego wymaga od wychowanków. To czyni go najbardziej autentycznym, gdyż „świat dzisiejszy nie tyle potrzebuje nauczycieli, co świadków. A jeżeli słucha nauczycieli, to dlatego, że są świadkami” (Paweł VI).

II. Odpowiedzialność za wychowanków

Wychowawca  powinien pamiętać, że najwyższą wartością dla niego jest dobro wychowanka  rozumiane najpierw jako prymat rozwoju jego osobowości w miejsce prymatu jego wiedzy. Ucząc i wychowując, tzn. wywołując zamierzone zmiany w osobowości wychowanków, wspiera swoją pracą rodziców. Wraz z nimi współodpowiada za zdrowie, integralny rozwój osobowy swoich wychowanków, za przygotowanie ich do życia w społeczeństwie zróżnicowanym światopoglądowo i etycznie. Ma zatem obowiązek:

• bezwzględnie dbać o bezpieczeństwo wychowanków,
• wierzyć głęboko w skuteczność wychowania,
• szanować  wychowanków ; wymagać na miarę ich możliwości, traktować wszystkich sprawiedliwie, ale nie z pozycji paternalizmu,
• podchodzić do każdego po przyjacielsku, nie przekraczając jednak ram autorytetu ani granicy intymnoosobistej; w sposób szczególny ma się strzec spoufalania,
• starać się o dobry kontakt ze wszystkimi wychowankami, jeśli to możliwe,
• otoczyć swoich wychowanków  troskliwą opieką, poznawać ukryte w nich talenty i pomagać w ich rozwijaniu,
• pilnie obserwować, jak rozwija się każdy wychowanek, dawać temu zewnętrzny wyraz (pochwalić, wyrazić radość), stopniowo podnosić poprzeczkę wymagań,
• szczególnie zająć się dziećmi słabszymi, chorymi, zaniedbanymi wychowawczo,
• walczyć o każdego wychowanka, zwłaszcza w sytuacji jego zagrożenia,
• pogłębiać w wychowankach  poczucie godności, honoru i wolności osobistej oraz własnej tożsamości, bronić ich dobrego imienia; zawsze traktować ich podmiotowo, szanować i rozbudzać w nich poczucie sprawiedliwości i prawości,
• uczyć myślenia logicznego, krytycznego i twórczego. Otwierać na wielką przygodę poszukiwania prawdy o wartości i sensie ludzkiego życia, wdrażać do samokształcenia,
• budzić w nich ciekawość badawczą. Mobilizować do stawiania pytań, odważnego formułowania trudnych problemów oraz samodzielnego szukania odpowiedzi. Uświadomić im jak bardzo się opłaca każdy wysiłek twórczy,
• kształtować zainteresowania o pragnienia wyższe, wyzwalać pasję poznawczą w stosunku do prawdy, zachęcać do wcielania jej we własne życie, fascynować dobrem i uwrażliwiać na piękno,
• uczyć trudnej sztuki hierarchizowania wszelkich wartości jako podstawy do pełnego odnalezienia się w życiu,
• wdrażać do dyscypliny i ładu w sobie i wokół siebie, nakłaniać do pilności i pracowitości, zamiłowania do porządku; przyzwyczajać do planowego zagospodarowywania i umiejętnego wykorzystywania czasu,
• nie dzielić  wychowanków na lepszych i gorszych, ale raczej widzieć w nich bardziej lub mniej samodzielnych i dojrzałych,
• wyzwalać u wychowanków  postawy aktywne, budzić w nich wiarę we własne siły, rozwijać samodzielność oraz kreatywność, pobudzać do zdrowej rywalizacji i współpracy, wyzwalać postawę asertywną. Zdecydowanie odcinać się od postaw egoistycznych i od niezdrowej rywalizacji,
• współdziałać z wychowankami w internalizacji norm etycznych, formować ich dojrzałe sumienie,
• „przydzielać” im wolność proporcjonalnie do stopnia ich dojrzałości, wdrażać do odpowiedzialności podmiotowej – indywidualnej a nie zbiorowej,
• przyzwyczajać do systematyczności i rzetelności w pracy, rzeczowo i sprawiedliwie ją oceniać, ukazywać jej potrzebę, a także satysfakcję z dobrego jej wykonania oraz znaczenie dla osobistego rozwoju i dobra społecznego,
• przygotowywać do roztropnego dokonywania ważnych wyborów życiowych, do podejmowania przemyślanych decyzji, a także odpowiadania za ich skutki,
• inicjować i pogłębiać proces samowychowania, przekonywać do pracy nad charakterem, przygotowywać do podejmowania trudnych zadań życiowych z poczuciem dumy, zapału i gorliwości – zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i w zespole; budzić i popierać wszelkie dobre inicjatywy,
• przyuczać do pracy społecznej (w kołach zainteresowań, w stowarzyszeniach i organizacjach), rozwijać postawy prospołeczne, zaszczepiać radość z bycia potrzebnym dla innych,
• wyzwalać i pielęgnować postawę idealizmu młodzieńczego, budzić gotowość do zaangażowania się w służbie ideałom ogólnoludzkim: humanizmu, braterstwa, wolności, pokoju, przestrzegania praw człowieka itp.,
• formować postawę pietyzmu wobec rodziców, uczyć szacunku wobec wychowawców i przełożonych oraz troski wobec osób niepełnosprawnych, chorych i starszych, uwrażliwiać na przestrzeganie praw należnych każdemu człowiekowi,
• wychowywać do szacunku rodziny. Budzić postawę pietyzmu wobec tajemnicy i niepowtarzalnej godności ludzkiego życia; uczyć taktu i delikatności w relacjach osób obu płci, wychowywać do prawdziwej przyjaźni, odpowiedzialnej i czystej miłości, otwartej na obopólne poświęcenie i ofiarną służbę nowemu życiu. Ukazywać sens wychowawczy czystości przedmałżeńskiej. Podkreślać wagę wierności w małżeństwie oraz akcentować największe spełnienie człowieka w ojcostwie i macierzyństwie zarówno fizycznym jak i duchowym. Przestrzegać przed destruktywnym wpływem pornografii oraz wybujałego seksualizmu,
• uczyć szacunku dla wszelkiego życia, dla środowiska naturalnego, kształtować postawy ekologiczne,
• wychowywać do miłości ojczyzny, uczyć przestrzegania obowiązującego prawa, rzetelnego wykonywania obowiązków, szacunku dla dobra wspólnego, troski o porządek i bezpieczeństwo publiczne itp.; uwrażliwiać na piękno i czystość języka polskiego, pobudzać do umiłowania piękna ziemi ojczystej; wyzwalać postawę szacunku dla historii i kultury narodowej, dla tradycji, dla ponadczasowych ideałów (wolność, sprawiedliwość, prawa człowieka), uczyć poczucia dumy z faktu bycia Polakiem, mobilizować do czynnego uczestnictwa w kulturze i do troski o przekazywanie dziedzictwa kulturowego następnym pokoleniom,
• otwierać wychowanków  na dialog z ludźmi innych kultur, uczyć spotykania się z wszystkimi w szacunku dla prawdy, w wolności i miłości, pokazywać  wychowankom praktycznie, że możliwe jest spokojne załatwianie także bardzo trudnych spraw,
• kształtować postawę tolerancji dla odmiennych przekonań i postępowania (mieszczącego się w granicach ogólnoludzkich norm etycznych). Tolerowanie moralnych dewiacji oraz zjawisk z tzw. marginesu społecznego jest nieetyczne. Pociąga za sobą poczucie winy z racji współudziału w złu popełnionym przez innych,
• uwrażliwiać wychowanków na ludzi zagubionych i potrzebujących pomocy, uczyć postawy koleżeńskiej, ofiarnej, pełnej odwagi i humanitaryzmu – solidarnej ze skrzywdzonymi,
• uwrażliwiać na główne nurty współczesności: pluralizm światopoglądowy, globalizację w ekonomii i kulturze, pokój, demokratyzację życia, bezdomność, bezrobocie, nędzę itp.,
• zachęcać do roztropnego korzystania z mass mediów: unikać tzw. szumu informacyjnego oraz uzależnień, jakie niosą ze sobą: telewizja, gry komputerowe, Internet. Uczyć sztuki samodzielnego, pozytywnego oraz wartościującego patrzenia na zróżnicowaną rzeczywistość medialną,
• zabezpieczać młodzież przed zjawiskiem indyferentyzmu światopoglądowego, minimalizmu i relatywizmu moralnego, przyjmujących groźną dla wychowania postać bezideowości i zobojętniania wobec wartości wyższych,
• przestrzegać przed konsumizmem (materializmem praktycznym),
• chronić wychowanków przed groźnymi zjawiskami fali przemocy, przed narkomanią, nikotynizmem, alkoholizmem,
• zapobiegać wszelkim niepowodzeniom wychowawczym, likwidować ich negatywne skutki,
• uczyć pozytywnego przeżywania winy przez przyznanie się do błędów i przewinień, obudzenie żalu, naprawienie popełnionego zła oraz zdecydowany i konsekwentny powrót do starania się o dobro,
• uczyć wychowanków  sztuki dojrzałego życia we wszystkich sytuacjach, w jakich stawia ich los. mobilizować do postawy dynamicznej i otwartej na wartości duchowe,
• opracować indywidualne programy pracy z wychowankami,
• współpracować z pedagogiem/ psychologiem we wszystkich sprawach wymagających specjalistycznej pomocy i wsparcia,
• prowadzić dokumentację wychowanków w ramach powierzonej grupy
• kontrola stanu osobistej czystości, troska o podstawowe wyposażenie w odzież, środki czystości i przybory szkolne

III. Współodpowiedzialność za miejsce pracy

Wychowawca  powinien mieć świadomość, że jest członkiem szerszego zespołu wychowawczego. Uczestniczy we wspólnej odpowiedzialności za nauczanie i wychowanie podopiecznych  wraz z rodzicami – pierwszymi wychowawcami swoich dzieci, gronem pedagogicznym i władzami szkolnymi, organizacjami i instytucjami społeczno-kulturalnymi oraz szerszym środowiskiem.  Obowiązkiem wychowawcy jest:

• być otwartym na współdziałanie z wszystkimi podmiotami wychowawczymi,
• kontaktować się w miarę potrzeby z rodzicami wychowanków, uzupełniać wiedzę pozwalającą głębiej poznać każdego wychowanka,
• przestrzegać dyskrecji zawodowej,
• pedagogizować rodziców, ustalać z nimi wspólne zasady działania, weryfikować i korygować stosowane środki dydaktyczno-wychowawcze, oceniać efekty, ubogacać proces wychowania,
• tworzyć w środowisku pedagogicznym  atmosferę szczerego i życzliwego koleżeństwa, wymieniać doświadczenia, podejmować wspólne inicjatywy,
• dbać o dobry klimat wychowawczy w miejscu pracy,
• pielęgnować lokalne tradycje, nawiązywać i kontynuować współpracę ze środowiskiem,
• współdziałać z organem prowadzącym i nadzorującym, dostosowywać się do wymogów programowych, obowiązujących przepisów i zarządzeń dyscyplinarno-porządkowych, sygnalizować zauważone braki, postulować i przeprowadzać korzystne zmiany,
• czuwać nad wypełnianiem obowiązków powierzonych grupie wychowawczej,
• uczestniczyć w Radach Pedagogicznych,
• odpowiedzialność materialna za powierzone mienie,
• troska o estetykę, czystość i godne warunki bytowe w pokojach wychowanków,
• przestrzegać zasad organizacji pracy.