Twórcza socjoterapia
Twórcza socjoterapia w MOS im. św. Brata Alberta
Program resocjalizacyjny realizowany w MOS im. Św. Brata Alberta w Szczecinie ma na celu zmianę priorytetów metod resocjalizacji w ośrodkach socjoterapii. Dotychczasowe metody socjoterapii opierają się głównie na korekcji postaw i psychokorekcji. Zaproponowany model socjoterapii w MOS im. św. Brata Alberta koncentruje się bardziej na rozwijaniu i kreowaniu potencjału wychowanków. Celem podejmowanych działań jest modyfikacja parametrów tożsamości społecznej i indywidualnej warunkujących zmianę społecznego funkcjonowania nieletnich. Środkiem do tego celu jest rozwój czynników i mechanizmów twórczych poprzez ich udział w szerokiej gamie zajęć pozalekcyjnych: sportowych, artystycznych, plastycznych. Najważniejszym wskaźnikiem skuteczności i efektywności procesu resocjalizacji nieletnich są ich kompetencje rozumiane jako umiejętności osobiste, społeczne i zawodowe kluczowe dla pełnienia ról społecznych w dorosłym, samodzielnym życiu.
Obecne rozwiązania prawne, administracyjne, socjalne oraz stosowane w placówkach resocjalizacyjnych metody i formy pracy wychowawczej nie gwarantują, jak pokazują liczne badania naukowe, modyfikacji tożsamości młodzieży w kontekście pełnionych w dorosłym życiu ról społecznych. Koncentrują się bardziej na korygowaniu postaw, patologicznych zachowań, zaburzonych relacji interpersonalnych w dużej mierze uwarunkowanych specyfiką danej placówki. Jest to bardziej proces kształtowania tożsamości „dobrego wychowanka ośrodka”, niż tożsamości młodego człowieka, o cechach dojrzałej osobowości, przygotowanego do twórczego rozwiązywania problemów związanych z funkcjonowaniem społecznym.
Klasyczny proces resocjalizacji nie transcenduje poza ramy czasowe pobytu wychowanka w placówce. Podjęta przez MOS im. św. Brata Alberta „Twórcza socjoterapia” (innowacyjne oddziaływanie socjoterapeutyczne) pozwala zmieniać cechy osobowości wychowanków oraz klimatu wychowawczego placówki, podnosi jakość i efektywność procesu resocjalizacji nieletnich. Wykorzystanie w tym celu różnorodnych zajęć pozalekcyjnych, które są realizowane na terenie ośrodka, przygotowuje wychowanków , przez kształtowanie kompetencji indywidualnych i społecznych, do samodzielnego funkcjonowania w środowisku lokalnym po opuszczeniu placówki oraz wyrównuje szanse edukacyjne młodzieży zagrożonej wykluczeniem społecznym na dalszym etapie kształcenia. Literatura naukowa w zakresie „twórczej socjoterapii” (Czapów Cz., Wychowanie resocjalizujące, PWN, Warszawa, 1980; Pytka L., Pedagogika resocjalizacyjna, WSPS, Warszawa, 2000; William Glasser, Każdy uczeń może osiągnąć sukces, Wydawnictwo PAW, 2005) wskazuje na następujące pozytywne efekty podejmowanych działań:
- wzrost samooceny wychowanków
- zmniejszenie poczucia izolacji i odrzucenia
- identyfikacja potencjału wychowanków
- twórcze wykorzystanie potencjału osobistego wychowanków
- zmiana postaw: z postawy roszczeniowej z elementami zachowań przemocowych na postawę identyfikującą potrzeby i oczekiwania oraz odwaga do wykorzystania własnego potencjału
- wzrost umiejętności kreatywnego rozwiązywania sytuacji problemowych
- wzrost umiejętności rozwiązywania konfliktów bez używania przemocy
- wzrost wiedzy na temat praktycznego stosowania zasad funkcjonowania społecznego
- zmiana zachowań przemocowych na zachowania mediacyjne akceptowane społecznie
- wzrost praktycznych umiejętności planowania własnego rozwoju i życia osobistego
- wzrost umiejętności rozpoznawania zależności przyczynowo – skutkowych
- wzrost akceptacji konsekwencji własnych zachowań
- wzrost poczucia odpowiedzialności za swoje wybory i podejmowane decyzje.
Bardzo ważnym elementem „twórczej socjoterapii” jest otwieranie działalności w kierunku społeczności lokalnej, co jest rozumiane jako prezentowanie przez wychowanków swojej pracy twórczej na terenie miasta np. współpraca z teatrami, szkołami publicznymi, instytucjami kulturalnymi, domami pomocy społecznej itp. Tego typu zajęcia są dla wychowanków dodatkową stymulacją do samorozwoju i motywacją do zmiany swoich dotychczasowych zachowań. Ośrodek ma pełnić funkcję „domu”, w którym obowiązują pewne żelazne zasady, oraz stanowi swoistą „salę treningową”, w której możliwe jest przećwiczenie bądź nabycie umiejętności niezbędnych do życia poza placówką.
Przyjmując, że pobyt wychowanka w Ośrodku trwa średnio 2 lata – jest to czas, który należy wykorzystać maksymalnie efektywnie poprzez oddziaływania proponowanego programu, jest to realnie możliwe.
W sytuacji, w której oddziaływania ze strony Sądów, placówek MOS, szkół, Poradni Psychologiczno-Pedagogicznych czy Rodzinnych Ośrodków Konsultacyjno – Diagnostycznych, bądź Miejskich Ośrodków Pomocy Rodzinie będą jedynie nastawione na rozwiązanie problemu niedostosowania społecznego jedynie z pojedynczej perspektywy (perspektywy instytucji, do której trafia młody człowiek) są minimalne szanse na wykorzystanie wszystkich niezbędnych środków i możliwości, żeby tą sytuację rozwiązać kompleksowo i efektywnie.
„Twórcza socjoterapia” realizowana w MOS im. Św. Brata Alberta do problemu niedostosowania społecznego podchodzi interdyscyplinarnie – poprzez oddziaływania resocjalizacyjne i socjoterapeutyczne w nowatorskiej formie inicjatywy społecznej i budowania odpowiedzialności społecznej, a nie jedynie „włożenia w poprawny system”. Celem nadrzędnym i wspólnym dla wszystkich oddziaływań instytucji stykających się z problemem niedostosowania społecznego jest minimalizowanie dalszych strat i kosztów jakie trudna sytuacja młodego człowieka może generować dla jego samego, a także dla jego rodziny i społeczeństwa jako całości.
Kreatywność oraz rozwijanie twórczego potencjału jednostki jest kluczowe dla odblokowania dotychczasowych postaw i osiągnięcia zmiany jakościowej w zachowaniach wychowanka, a przede wszystkim pozytywne doświadczenie zależności przyczynowo – skutkowej, która poprzez wielokrotność powtórzeń w warunkach proponowanego nowatorskiego programu socjoterapii, przede wszystkim z udziałem społeczności lokalnej, a nie zamkniętego, hermetycznego środowiska placówki rządzącej się własnymi prawami dyscypliny i negatywnych konsekwencji swoich zachowań.
Program ten ma za zadanie nadrobić zaległości w zakresie wiedzy wychowanków o świecie społecznym, a świat ten, do tej pory składał się głównie z odrzucenia, izolacji i przemocy. Zadaniem twórczej socjoterapii jest właśnie poprzez doświadczanie innych, często nowych sytuacji społecznych nabywanie pewności siebie w nieznanych dotychczas warunkach.
Zatem wyjścia do restauracji, kina, teatru, na zakupy, do parku wodnego, czy do galerii sztuki współczesnej są nie tylko zrozumiałą atrakcją, bo często jest to pierwsze takie wyjście w życiu, ale przede wszystkim są nauką, której nie ma szans zdobyć w warunkach placówki.
Psychologia rozwojowa mówi o tym jak ważna jest w życiu dziecka „zabawa na niby”, bowiem poprzez tego rodzaju zabawę nie tylko rozwijana jest wyobraźnia i kreatywność dziecka, ale przede wszystkim możliwość odgrywania w wyobraźni świata dorosłych poprzez naśladowanie go. Wychowankowie MOS im. św. Brata Alberta, podobnie jak pozostali nieletni umieszczeni w placówkach resocjalizacyjnych, często nie mieli pozytywnych wzorów do naśladowania i w dzieciństwie odgrywali sceny z życia dorosłych, czyli bójki, libacje alkoholowe itd. Kiedy trafiają do MOS poprzez postanowienie sądu wychowawcy mają jedynie średnio 2 lata na to, żeby zmienić postawy nabyte w trakcie poprzednich 15 czy 16 lat w środowisku domowym lub innej placówki. Ten czas należy wykorzystać najlepiej jak to tylko możliwe i dostarczyć maksymalnej stymulacji nowymi doświadczeniami, które pozwolą nadrobić zaległości w zakresie wiedzy, umiejętności i zachowania. MOS im. Św. Brata Alberta stara się tak skomponować oddziaływania resocjalizacyjne, by uzyskać jak najlepsze i skuteczne efekty, ale przede wszystkim nie powtarzać stałych elementów takich jak klasyczne zajęcia socjoterapeutyczne.
